پیادهروی اربعین به ایستگاه آخر رسید. حالا زائرها یکییکی بازمیگردند؛ با غبار زیارت بر چهره و جانهایی که پشت عمودها جا مانده است. آنهایی هم که قسمتشان نشد پایشان به خاک عراق برسد، در همین خیابانهای شهر، پشت موکبهای خودمان، با یک استکان چای ابوعلی یا قدمزدن در راهپیمایی جاماندگان، دل خوش کردند به اینکه نامشان در طومار عشاق ثبت شود. اما قصه اصلی زیارت تازه از همین امروز آغاز میشود؛ درست از همان لحظهای که کلید را درون قفل درِ خانه میچرخانیم، کفشهای گردوخاک گرفته را پشت در جفت میکنیم و دوباره به متن زندگی روزمره بازمیگردیم.
اربعین امسال هم گذشت، اما پرسشی که اکنون میتوان مطرح کرد این است که چگونه میتوان آن ایثار، صبوری و حلاوت برادر بودن زیر پرچم حسین(ع) را از دل جادهها برداشت و با خود به خانهها، خیابانها و جمعهایمان آورد؟ برای پاسخ به این پرسش و بررسی راهکارهای امتداد زیارت در سبک زندگی؛ با سرکار خانم معصومه ظهیری، استاد حوزه و دانشگاه و کارشناس دینی به گفتوگو پرداختهایم.
اربعین؛ مکتب نظم، ایثار و انسانسازی
ظهیری در ابتدا با اشاره به جایگاه ویژه اربعین در معارف دینی و آثار فردی و اجتماعی آن توضیح میدهد: براساس حدیث شریف امام حسن عسکری(ع) که فرمودند: «علاماتُ المُؤمِنِ خَمسٌ: صَلاةُ الإِحدَی وَالخَمسینَ، وَ زِیارَةُ الأَربَعینَ...» (بحارالانوار، ج ۹۸، ص ۳۲۹) یکی از نشانههای پنجگانه اهل ایمان، زیارت اربعین است. این زیارت فراتر از یک سفر زیارتی معمولی، بستری برای تحول در سبک زندگی انسانی و اسلامی است. در اربعین دو واژه «زائر» و «خادمالزائر» برجستگی مییابد، اما نکته زیبا اینجاست که این نقشها متقابلاند؛ یعنی خود زائران نیز در مسیر به یکدیگر خدمت میکنند. اربعین به انسان یاد میدهد خود را عضوی از خانواده بزرگ حسینی و زینبی ببیند و مشی و مرام خود را از الگوی رفتار آنان برداشت کند. زائر در این مسیر پرچالش، مقاومت، ایثار، صبوری و سختی کشیدن را در بستری کاملاً عینی و عملی تمرین میکند و همین تمرین عملی سبب تقویت اراده و رشد وجودی انسان در ابعاد فردی و اجتماعی میشود.
وی اضافه میکند: یکی دیگر از آموزههای بزرگ مسیر اربعین، تمرین نظم و برنامهریزی در زندگی است. زائر در این سفر، نظم در خدمت، نظم در ساعات استراحت و رعایت ادب زیارت را فرامیگیرد. این سفر مانند ورود به یک باغ پر از گل است؛ حتی اگر انسانی از این باغ گلی نچیند یا نخرد، عطر گلها مشام او را خوشبو کرده و اثرات مثبت دیداری و معنوی آن بر روحش باقی میماند. امام حسین(ع) مصداق بارز آیه شریفه «لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّی تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَیْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِیمٌ» (سوره آلعمران، آیه ۹۲) هستند؛ یعنی رسیدن به مقام نیکی و برّ بدون انفاق از آنچه انسان دوست دارد ممکن نیست. سیدالشهدا(ع) از مال، فرزند، جوان، آرامش و حتی اهلبیت خود گذشتند تا سیره پیامبر(ص) را احیا کنند. بنابراین هر زائری که در این مسیر گام مینهد، تحت تأثیر این ایثار بزرگ قرار گرفته و آماده تحول در سبک زندگی خود میشود.
اربعین؛ مشق زیستن در جامعه آرمانی مهدوی
این کارشناس دینی با اشاره به امتداد پیام اربعین در تمام سطوح جامعه تصریح میکند: اربعین اختصاصی به شیعیان یا مسلمانان ندارد، بلکه به جهان آزادگان تعلق دارد. در سالهای اخیر ایجاد موکبهای فرهنگی در کنار خدمات رفاهی سبب شده است زائران بیش از پیش با اهداف قیام عاشورا، جهاد تبیین و استقامت کاروان کربلا آشنا شوند. فرهنگ اربعین، ما را از فردگرایی به سوی جمعگرایی سوق میدهد. در این حرکت میلیونی، تمام القاب، عناوین دنیوی، پستها، منصبها و رنگها کنار میروند و همه زیر پرچم اباعبدالله(ع) هویت واحد زائر یا خادم پیدا میکنند. این بستر عینی، درواقع نمایهای از جامعه آرمانی و متمدن مهدوی است که در آن مواسات، ایثار، همدلی، برادری و قناعت حرف اول را میزند و افراد در ارائه خدمت بر یکدیگر پیشی میگیرند.
ظهیری ادامه میدهد: نگاهی به سیره خادمان اربعین و موکبداران عراقی نشان میدهد آنان چگونه ۳۵۰ روز از سال را با قناعت و مدیریت اقتصادی سپری میکنند تا بتوانند در دو هفته ایام اربعین، میزبان شایستهای برای عاشقان اباعبدالله(ع) باشند. آنان دخل و خرج خود را طوری تنظیم میکنند که تمام وجود و داراییشان را در خدمت زائران قرار دهند؛ ایثار عمیقی که در ساختارهای مادی جهان غرب اصلاً قابل فهم نیست. وقتی پیرمردی بر دستان خسته کودک زائر حسینی بوسه میزند، نشان میدهد اربعین یک سفر صرفاً ظاهری نیست، بلکه وجه قدسی دارد. زائر حسینی پس از بازگشت از کربلا باید براساس آیه «سِیماهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ»(سوره فتح، آیه ۲۹) جلوه و نورانیت این زیارت را در تمام لایههای زندگی، از برخوردهای خانوادگی گرفته تا رفتارهای شغلی و اجتماعی آشکار کند و نشان دهد زیارت اربعین سبک زندگی او را عمیقاً حسینی کرده است.
تداوم آثار سفر؛ راهکارهای حفظ برکات اربعین
این استاد حوزه و دانشگاه درباره ضرورت برنامهریزی برای مرحله پس از سفر تأکید میکند: برای هر زیارتی آداب پیش، حین و پس از سفر تعریف شده است. زیارت اربعین با بازگشت از کربلا پایان نمییابد، بلکه تازه آغاز یک راه نو است. زائر باید همانگونه که در مسیر پیادهروی مراقب گامها، رفتار و نیات خود بود، پس از سفر نیز همان حس و حال معنوی و پاکی درون را حفظ کند. یکی از آسیبهای مهم این است که گمان کنیم کار اربعین تمام شده است. در حالی که باید برنامههای شکرانه سفر، جلسات تحلیل و ارزیابی و نشستهای همافزایی در مساجد، محلات و کاروانها برگزار شود تا اندوختههای این سفر معنوی تثبیت شده و امتداد رسانهای، دیداری و نوشتاری پیدا کند.
او میافزاید: یکی از مهمترین تجلیات سبک زندگی حسینی پس از اربعین، اهتمام جدی به اقامه نماز، بهویژه نماز اول وقت است. امام حسین(ع) در ظهر عاشورا و در سختترین شرایط جنگ، نماز را اول وقت و به جماعت اقامه کردند تا اهمیت این واجب الهی را نشان دهند. پیامبر اکرم(ص) فرمودهاند: «لا یَزالُ الشَّیْطانُ یَعْرُبُ مِنَ الْمُؤْمِنِ ما حافَظَ عَلَی الصَّلَواتِ الْخَمْسِ» (بحارالانوار، ج ۸۰، ص۲۶۰)؛ یعنی شیطان همواره از مؤمنی که بر نمازهای پنجگانه اول وقت مواظبت کند، در ترس و هراس است. کسی که از سفره اربعین توشه برداشته است، نخستین نشانه تغییر را در پایبندی به نماز اول وقت بروز میدهد. زائر باید مراقب باشد نورانیت زیارت را با رفتارهای ناشایست یا تندخویی در محیط خانواده و جامعه از دست ندهد، زیرا بدرقه معنوی معصومین(ع) تا زمانی ادامه دارد که انسان اسیر گناه نشود.
بهرهمندی جامعه و جاماندگان از برکات اربعین
این استاد حوزه و دانشگاه در پاسخ به این پرسش که جاماندگان و کسانی که توفیق حضور فیزیکی در این راهپیمایی عظیم را نداشتهاند، چگونه میتوانند از فیوضات این جریان معنوی بهرهمند شوند، میگوید: زیارت، پیش از آنکه پیمودن یک مسیر جغرافیایی باشد، پیوندی قلبی و روحی میان زائر و امام معصوم است. هرچند پیادهروی اربعین فضیلت و آثار فوقالعادهای دارد، اما ارادت و محبت به اباعبدالله الحسین(ع) محدود به مرزها نیست. کسانی که به هر دلیلی نتوانستند در این سفر حاضر شوند، میتوانند با صفا دادن به نیت، عرض ارادت از راه دور، حفظ ارزشهای اخلاقی و خدمت به نیازمندان در محله و شهر خود، در ثواب این حرکت عظیم شریک شوند و عطر زیارت را به خانه و جامعه منتقل کنند.
ظهیری در پایان خاطرنشان میکند: مهمترین هدف اربعین؛ اصلاح امت، ترویج ارزشهای اسلامی و زمینهسازی برای تمدن نوین مهدوی است. منتظران مصلح خود باید صالح و صالحپرور باشند. جامعه ما، چه آنان که به زیارت رفتهاند و چه آنان که جاماندهاند، نیازمند آن هستند که روحیات اربعینی یعنی مواسات، قناعت، تعامل، گذشت و خدمت بیمنت را در فضاهای خانوادگی، کاری و اجتماعی جاری سازند. اگر فرهنگ زیست اربعینی طی سال در مساجد، محلات و رسانههای ما امتداد یابد، جامعه به سمت آرمانشهر اسلامی حرکت خواهد کرد و پرچم سرخ اباعبدالله(ع) نویدبخش اصلاح رفتارهای فردی و اجتماعی ما در تمام روزهای سال خواهد بود.
نظر شما